Τρίτη, 15 Ιουνίου 2010

Η Mάχη της Πύδνας



Mάχη της Πύδνας Xάθηκε εξαιτίας ενός ίππου?

® Θ. Γ. Αντίκας, ιππίατρος

Η μάχη της Πύδνας πήρε τ’ όνομα της απ’ τον Πλούταρχο, ο οποίος μας έδωσε ακόμα και την ώρα, ‘γύρω στο δειλινό’ (περί δείλην) στην οποία χάθηκε η Μακεδονία του Περσέα. ‘Οσο για την ημερομηνία, τη μάθαμε απ’ τους αστρονόμους πάλι χάρη στον Πλούταρχο , που ανέφερε με κάθε λεπτομέρεια τη σεληνιακή έκλειψη που έγινε την παραμονή της μάχης

Σύμφωνα με τα λόγια του, ο Ρωμαίος στρατηγός Αιμίλιος Παύλος κατεβαίνοντας απ’ τις υπώρειες του Ολύμπου στην ακτή, αντίκρυσε την «φάλαγγα συντεταγμένην ήδη και συνεστώσαν» (σ.σ. ίσως διπλή?) των Μακεδόνων, «...όμως προ της Πύδνης υπομένοντα πειράσθαι μάχης αναγκαίον ήν». Έτσι, αντί να επιτεθεί ο Αιμίλιος προτίμησε να σκάψει χάρακα (οχύρωμα) και να προσφέρει σπονδές και θυσίες στους θεούς του Ολύμπου με...λατινικά ονόματα, το βράδυ της 21ης Ιουνίου του 168 πΧΕ και το επόμενο πρωί. Ο Πλούταρχος συμπληρώνει μάλιστα ότι οι πρωινές θυσίες ήταν αφιερωμένες στον Ηρακλή, αλλά ο κακότυχος Ρωμαίος δεν πήρε κανένα ευνοϊκό χρησμό μέχρι το 21ο σφάγιο (!), οπότε οι μάντεις του συμφώνησαν πως θα νικούσε τον Περσέα μόνο αν δεν έσπευδε σε επίθεση, αλλ’ αντίθετα αν το...έπαιζε άμυνα (αμυνομένοις), όπως γίνεται σήμερα στο μπασκετ!

Ας πάμε όμως πίσω στο χρόνο, για να δούμε πώς ο πανούργος Ρωμαίος στρατηγός μαζί με το στόλο αλλά και τον Σκιπίωνα Νάσικα που τον ακολουθούσε με νουβιανούς ελέφαντες, είχε ξεκινήσει απ’ το Πύθιον, διασχίσει τη δίοδο της Πέτρας και φτάσει στην τελευταία πρωτεύουσα της Μακεδονίας για να υπογράψει το τραγικό τέλος της. Πόσες μέρες άραγε κράτησε η ρωμαϊκή εκστρατεία? Που και πώς έστησε το στρατό, το ιππικό, τους ελέφαντες και το στόλο του? Με πιό τρόπο νίκησε τη μακεδονική φάλαγγα και τους ακατανίκητους πεζέταιρους και ασθέταιρους ιππείς του Περσέα? Τέλος, πώς ξεκίνησε και πώς χάθηκε εκείνη η δραματική μάχη ένα δειλινό, πριν 22 αιώνες, άκρως ειρωνικά δίπλα στη...γκαντέμικη Μεθώνη, όπως μας θυμίζει ο Στράβων? (εν μεν ...τωι πρό της Πύδνης πεδίωι Ρωμαίοι...εν δε τωι πρό της Μεθώνης πεδίωι γενέσθαι συνέβη Φιλίππωι) .

Όπως μας πληροφορούν οι αρχαίες πηγές, ο Αιμίλιος καμάρωνε σε επινίκειο λόγο του στη Ρώμη πως μέσα σε δυο εβδομάδες απ’ την ανάληψη των καθηκόντων του σαν έπαρχος της Θεσσαλίας στο Πύθιον, κατανίκησε τον Περσέα. Για την ακρίβεια, απ’ τις 7 ως τις 22 Ιουνίου του 168 πΧΕ. Χασομέρησε ημέρας μεν τινας στη Θεσσαλία, λέει ο Πλούταρχος, για να οργανώσει το στρατό και το στόλο του (σ.σ. ας πούμε ως τις 12 Ιουνίου), έστειλε τον Σκιπίωνα προς Πύθιο, κι ο ίδιος επιτέθηκε για δυο μέρες στη μακεδονική φρουρά που φύλαγε τη δίοδο της Πέτρας. Την τρίτη μέρα έπεσαν και το Πύθιο και η Πέτρα σύμφωνα με τον Λίβιο .

Πώς όμως χάθηκαν τόσο εύκολα, μέσα σε δυο μέρες τα μακεδονικά φρούρια, ιδίως η δύσβατη Πέτρα, όπου είχε σκοντάψει ακόμα και ο Ξέρξης κάπου μιά εβδομάδα ψάχνοντας εκεί το πέρασμα του Ολύμπου κάπου τέσσερις αιώνες πρωτύτερα? Οι πηγές διαφωνούν στο σημείο αυτό αν δηλαδή φυλάγονταν καλά η Πέτρα κι απο πόσους. Ο Ζωναράς υποστηρίζει ότι η Πέτρα διέθετε ελαχίστην φρουράν , ενώ ο Πλούταρχος ότι η δίοδος ήταν αφύλαχτη, αλλά μόλις ο Περσέας έμαθε απο ένα λιποτάκτη Κρητικό (!) τα της επίθεσης των Ρωμαίων, έστειλε 12.000 άνδρες στα υψίπεδα (κατά τας υπερβολάς) της Πέτρας, που πολέμησαν γενναία τους 8.320 άνδρες του Σκιπίωνα αλλα ατυχώς ηττήθηκαν. Οι κάπως μέτριοι ‘πολεμικοί αναποκριτές’ Σκιπίων και Πολύβιος έφτασαν στο σημείο να γράψουν πως οι έλληνες φρουροί πιάστηκαν στον ύπνο, αλλά τους διόρθωσε ο καλός Ζωναράς λέγοντας πως οι Ρωμαίοι κατέλαβαν τα υψώματα και πέρασαν τη δίοδο της Πέτρας γιατί ξέφυγαν της προσοχής των λίγων φρουρών της νύχτας, αλλά και με τη μεγάλη τους δύναμη μαζί με ταχύτητα (καταληφθέντων των άκρων νυκτός προς τα όρη ώρμησε και πη μεν λαθών πη δε βιασάμενος υπερέβαλεν αυτά). Πάντως αυτό που έχει σημασία είναι πως οι φρουρές στο Πύθιο, (που φυλάγονταν απο κάποιο Μίλωνα) και του Πυθίου, έπεσαν στις 14 Ιουνίου. κι έτσι ο δρόμος προς την παραλιακή Πύδνα άνοιξε—όπως τουλάχιστο καμάρωνε ο Σκιπίων σ’ ένα γράμμα του.

Κατά το Διόδωρο η Πύδνα ήταν μια καλά οχυρωμένη πόλη-λιμάνι, που χτίστηκε απ’ τους κατοίκους της νότιας Πιερίας ..Ο Πιέριος βασιλιάς Αρχέλαος, που μεταξύ άλλων κέρδισε κότινο στην Ολυμπία με νίκη του τεθρίππου του το 408 πΧΕ, είχε μεταφέρει την Πύδνα 2-3 χλμ μεσόγεια. Γύρω στα 360 πΧΕ η πόλη έγινε πάλι ανεξάρτητη, ώσπου να την καταλάβει ο Φίλιππος το 356, χάνοντας μάλιστα το δεξί του μάτι απο βέλος ή πέτρα καταπέλτη στη πολιορκία της γειτονικης Μεθώνης. Ο Κάσσανδρος την οχύρωσε το 317-16 χτίζοντας μακρύ τείχος στις πλαγιές που χωρίζουν την ακτή κοντά στο σημερινό ξενοδοχείο ‘Αχίλλειον’ κι αυτή της εκβολής του ποταμού Καραγάτς. Κάπου εκεί κοντά πρέπει να έφτασε ο Αιμίλιος το πρωί της 15ης Ιουνίου και έστησε στρατόπεδο, όπως λέει ο Λίβιος, propius mare ad Pydnam . Όσο για τα μαντάτα για την πτώση της Πέτρας, έφτασαν στον Περσέα που ανέμενε τον Αιμίλιο κάπου 5 ρωμαϊκά μίλια ανατολικά του Δίου, όπου είχε άφθονο χόρτο και νερό για το ιππικό του, καθώς και την ισχυρή οχύρωση αυτής της ιερής πόλης των Μακεδόνων . Φοβούμενος το ρωμαϊκό στόλο που έπλεε προς Πύδνα και το Σκιπίωνα που έρχονταν απο πίσω, λέει ο Πλούταρχος, ο Περσέας έκανε κακή εκτίμηση μάλλον, μεταφέροντας το στρατόπεδο του προς τα πίσω, δηλαδή στην παραλιακή Πύδνα (ή και την Πύδνα προκατάσχη, και γαρ το ναυτικόν άμα των Ρωμαίων παρέπλεε...ήγεν οπίσω) .

Η μεταφορά στρατοπέδου μάλλον έγινε τη νύχτα της 14ης ιουνίου μάλλον βιαστικά, αφού το ιππικό του Περσέα έπρεπε να καλύψει τα 25 χλμ Δίου-Πύδνας και να το ξαναστήσει κάπου δυο χιλιόμετρα απ’ το τείχος της Πύδνας.Το επόμενο πρωί ενώθηκαν οι δυνάμεις του Σκιπίωνα και του Αιμίκιου και προχώρησαν παραλιακά χωρίς να επιτεθούν στον Περσέα. Γιατί όμως οι ρωμαίοι δεν επιτέθηκαν αμέσως? Ο Λίβιος λέει πως...είχε υπερβολική ζέστη το καταμεσήμερο κι ο Αιμίλιος δεν ήθελε να ρίξει στη μάχη κουρασμένους λεγεωνάριους, ελέφαντες και άλογα ενάντια στη σχετικά ξεκούραστη φάλαγγα του Περσέα .


Ο Λίβιος λέει πως...είχε υπερβολική ζέστη το καταμεσήμερο κι ο Αιμίλιος δεν ήθελε να ρίξει στη μάχη κουρασμένους λεγεωνάριους, ελέφαντες και άλογα ενάντια στη σχετικά ξεκούραστη φάλαγγα του Περσέα.

Ο Πλούταρχος όμως τον διαψεύδει με αληθοφανή στοιχεία, λέγοντας ότι πάγωσε στην κυριολεξία ο Αιμίλιος σαν είδε τη μακεδονική φάλαγγα συντεταγμένην και συνεστώσαν με τις ασπίδες και θώρακες να λάμπουν στον καλοκαιρινό ήλιο και δη διπλή στη μέση, όπως συμπληρώνει ο Frontinus (phalangem duplicum) . Τούτο απλά σημαίνει πως οι κάπου 20.000 σαρισσοφόροι του Περσέα συντεταγμένοι σε βάθος 32 αντί 16 ανδρών κάθε σειράς έπιαναν κάπου 600 μέτρα μήκος, άρα...έπιαναν τόπο που προκαλούσε τρόμο. Ο Ζωναράς είναι ο πιο αντικειμενικός όλων και βάζει τα πράγματα στη θέση τους λέγοντας πως κι ο ίδιος ο Αιμίλιος έφτασε μπροστά στην Πύδνα αλλά οι δυο αντίπαλοι δεν ξεκίνησαν αμέσως τη μάχη, αλλά και διέτριψαν ουκ ολίγας ημέρας .

Κατά τον έξοχο μελετητή της μακεδονικής ιστορίας NGL Hammond η εξιστόρηση του Ζωναρά είναι η πιο λογική, αφού ο Αιμίλιος χρειάζονταν λίγο χρόνο για ανεφοδιασμό κι έστειλε στρατιώτες να βρούν ξύλα και σανό στα γειτονικά χωράφια, όπως γράφει ο Λίβιος . Άλλωστε και ο βασιλιάς Περσέας έπρεπε ν’ αλλάξει τακτική βλέποντας το ρωμαϊκό στρατό με τους ελέφαντες και το στόλο να περιπλέει στα νώτα του. Έτσι πιστεύεται ότι πιθανώς μεταξύ 16 και 21 Ιουνίου, ο μεν Αιμίλιος ανεφοδιάζονταν κι έσκαβε αμυντικό χάρακα, ο δε Περσέας παρέτασσε φάλαγγα και ιππικό μεταξύ των Ρωμαίων και της οχυρωμένης Πύδνας, εφοδιάζονταν απ’ αυτή και περίμενε την επίθεση τους. Εδώ βρίσκεται ίσως το λάθος του Περσέα. Πρώτον, έστησε το στρατό του στην πεδιάδα ‘κάτω’ απ’ το ρωμαϊκό, κι επι πλέον έχοντας το στόλο πίσω του. Δεύτερον, φρόντισε με βιαστικά μέτρα να εκπαιδεύσει τ’ άλογα να μη φοβηθούν τους ελέφαντες και μοίρασε αγκαθωτούς θώρακες στο πεζικό, όπως σημειώνει ο Ζωναράς , αλλά δεν εφάρμοσε το γνωστό τέχνασμα του Αλέξανδρου, που έβαλε τους φαλαγγίτες να κάνουν εκκωφαντικό θόρυβο χτυπώντας ασπίδες και δόρατα με αποτέλεσμα να πανικοβάλουν τις στρατιές ελεφάντων του Πώρου. Φαίνεται πως ο γενναίος Περσέας δεν διάβασε προσεχτικά τις πολεμικές τακτικές του καλύτερου στρατηγού όλων των εποχών...



Ο χάρτης της μάχης που πρότεινε ο Hammond το 1984 εκφράζει την άποψη του για την τοποθεσία της μάχης και την παράταξη των δυο στρατών μέχρι τη νύχτα της έκλειψης, την 27η ίουνίου του 168 πΧΕ. Υπάρχουν βέβαια κι άλλες υποθέσεις σύγχρονων ερευνητών, ελλήνων και ξένων, που τοποθετούν τη μάχη νοτιώτερα, στην περιοχή βορείως του σημερινού Κορινού (δες σχετ. βίντεοκλιπ). Εκείνο που δεν δείχνει σχεδόν κανείς είναι η αφορμή για το έναυσμα της, κι εδώ ακριβώς είναι το παράλογο της υπόθεσης. Οι Λίβιος και Ζωναράς τό’ριξαν στην τύχη (LXLIV.40.3:

Neutron imperatorum volente Fortuna. 9.23: συμβάν τι κατά τύχην). Ο Πλούταρχος απ’ την άλλη μεριά θέλει τον πανούργο Αιμίλιο να σκηνοθετεί κάποιο ‘ατύχημα’ ίππου . Περίμενε, λέει, μέχρι να πέσει ο ήλιος το δειλινό της 22ας Ιουνίου, για να μη τον έχει στα μάτια ο στρατός του φυσικά, αφού δύει πίσω απ’ τα Πιέρια, και έστειλε ένα αχαλίνωτο άλογο ανάμεσα στους δυο στρατούς, πράγμα που έκανε να ξεσπάσει η μάχη (του Αιμιλίου τεχνάζοντος...αχάλινον ίππον εξελάσαντος). Ο Λίβιος συμφωνεί κάπως, όχι όμως στο είδος αλόγου, που το θέλει άλογο φόρτου που ξέφυγε κατά λάθος την ώρα που του γίνονταν δερματοκομία! Άλλοι ιστορικοί, με τους οποίους τείνω να συμφωνήσω, υποστηρίζουν πως η μάχη άναψε απο κάτι Θράκες ιππείς του Περσέα, οι οποίοι επιτέθηκαν σε Ρωμαίους που έκοβαν χόρτα (ίσως για τ’ άλογα) και μάλιστα πως ο διοικητής των Θρακών λέγονταν Αλέξανδρος! Πάντως άσχετα αν η αιτία έναρξης τηξς μάχης ήταν ίππος φόρτου, ίππος πολεμικός, ή οι ίδιοι οι Θράκες, είναι απίθανο να είχε σκηνοθετήσει το επισόδιο ο ίδιος ο Αιμίλιος. Μάλλον οι συγκυρίες ήταν άτυχες για την ιστορία της Μακεδονίας—και της Ελλάδος... Όσο για το πού ακριβώς ξέφυγε το μοιραίο άλογο δεν μας το ξεκαθαρίζει ο Πλούταρχος αλλά ο Λίβιος και δη με λεπτομέρεια, δηλασή στο ποτάμι που ήταν πιο κοντά στο μακεδονικό στρατό .Το πιθανό ποτάμι δεν έχει νερό σήμερα και είναι ίσως ο Αίσων, που κράτησε το αρχαίο όνομα του ως το 1927 αλλά σήμερα μετονομάστηκε σε Μαυρονέρι—ίσως απο μεταγλώττιση του σλαβικού όρου ‘Τσερνα Βόντα’. Άλλοι ερευνητές υποστηρίζουν πως το εν λόγω ποτάμι δεν είναι ο Αίσων γιατί βρίσκεται πολύ νότια, αλλά ο βορειότερος Άγιος Δημήτριος. Εκείνο που έχει σημασία βέβαια είναι πως και αυτό και ο αεχαίος Λεύκος (σημερ. Άγιος Γεώργιος) βάφτηκαν κόκκινα με το αίμα των Μακεδόνων που έπεσαν στη μάχη, σύμφωνα με τον Πλούταρχο . Σ’ αυτή την...άλογη μάχη που άρχισε με συμπλοκή έσπευσαν πρώτοι οι 800 Θράκες υπο τον Αλέξανδρο εναντίον των 700 Λιγούριων . Σταδιακά όλοι οι άλλοι στρατιώτες μπήκαν στο χορό κι έτσι γενικεύτηκε η αψιμαχία (τωι παρόντι σάλωι και κινήματι των στρατοπέδων), που αντιλήφθηκε πρώτος ο Αιμίλιος, ύστερα ο Σκιπίων ‘εξιππασάμενος’, και στό τέλος οι Ρωμαίοι λεγεωνάριοι και Μακεδόνες φαλαγγίτες ήρθαν στα χέρια (πάντας όσον ούπω τους πολεμίους εν χερσίν όντας).

Με ποιά κριβώς διάταξη πολέμησαν οι στρατοί του Περσέα και του Αιμίλιου στην τελική σύρραξη είναι αρκετά γνωστό, όπως δείχωει ο χάρτης και το βιντεοκλιπ αυτού του άρθρου. Ο Περσέας έστησε 4.000 Μακεδόνες και Οδρύσιους ιππείς στο αριστερό και δεξιό κέρας κι ο ίδιος τοποθετήθηκε στο δεξιό (βόρειο) κέρας, προ της Πύδνας. Είχε ακόμα ένα άγημα 3.000 ανδρών, 40.000 οπλίτες και φάλαγγα 20.000 ανδρών στο μέσον της παράταξης . Ο Αιμίλιος τοποθέτησε τους ελέφαντες του Σκιπίωνα στο δεξιό κέρας, δυο λεγεώνες στο μέσον μαζί με συμμαχικό ιππικό κι ελαφρύ πεζικό, και άγνωστον τι παρέταξε στο αριστερό κέρας απέναντι στον Περσέα. Αν όπως λέει ο Πλούταρχος ο στρατός του ήταν μικρότερος σε αριθμό ανδρών, τότε μάλλον διέθετε 40.000 καθώς και τους ελέφαντες, που ήταν τα...τάνκς εκείνης της εποχής.

Όπως συνήθως, η μακεδονική φάλαγγα επιτέθηκε πρώτη, και με τις 20.000 σάρισσες της διέλυσε το ελαφρύ πεζικό των Ρωμαίων που βρίσκονταν απέναντι της διαπερνώντας ασπίδες και κορμιά. Οι λοιποί υποχώρησαν κι ο Αιμίλιος πέρασε δυο λεγεώνες μπροστά, κλασσικό κόλπο για να προκαλέσει την προέλαση της φάλαγγας προς τους λόφους. Σαν το κύμα που σκάει ανώμαλα στα βράχια, η φάλαγγα δεν κατάφερε να διατηρήσει τη συνοχή της κι έσπασε σε πολλά κομάτια. Τότε...πλάκωσαν οι ελέφαντες στην κατηφόρα που βοηθούσε την ταχύτητα τους, καθώς και το ρωμαϊκό ιππικό. Το μακεδονικό ιππικό δεν κατάφερε φυσικά να τα βάλει μ’ ελέφαντες και άλογα μαζί κι έτσι υποχώρησε πίσω και δεξιά προς την Πύδνα, εκεί όπου βρίσκονταν ο βασιλιάς τους. Οι Ρωμαίοι ιππείς επιτέθηκαν και θέρισαν τη διαλυμένη φάλαγγα που έπεσε μέχρι ενός. Όσο για τον Περσέα, όταν είδε τη φάλαγγα του να χάνεται ανάμεσα στο ρωμαϊκό στρατό και στόλο (που βομβάρδιζε με μολυβένιες σφαίρες καταπέλτη), κάλπασε προς τον Λεύκο και χάθηκε μέσα στα δάση της βόρειας Πιερίας απο μια κρυφή στρατιωτική ατραπό, όπως περιγράφει ο Λίβιος .

Η όλη υπόθεση δεν κράτησε πάνω απο μια ώρα, λέει ο Πλούταρχος . Οι Ρωμαίοι, όσο έφεγγε η μέρα, κυνήγησαν τους Μακεδόνες κάπου 120 στάδια (23 χιλιόμετρα), χωρίς όμως να καταφέρουν να εντοπίσουν τον Περσέα. Η Πύδνα έπεσε και οι λόφοι της Πιερικής ακτής, μαζί κι η θάλασσα και τα ποτάμια της γέμισαν με νεκρά κορμιά παλικαριών. Το πρωί της άλλης ημέρας, όταν οι Ρωμαίοι διέσχισαν το Λεύκο και λεηλάτησαν την Πύδνα με διαταγή του Αιμίλιου, τα νερά του ποταμού ήταν ανάκατα με αίμα κατά τον Πλούταρχο . Υπολογίζεται πως περίπου 25.000 Μακεδόνες έπεσαν στη μοιραία μάχη της Πύδνας, ενώ απ’ τους Ρωμαίους σκοτώθηκαν μόνο 80 ως 100 άνδρες, σύμφωνα με μαρτυρίες των ιστορικών Posidonius και Scipius Nasica που έφερε στο φως ο Nicolas Hammond (δες υποσημείωση 14).

Ο περίγελως του τελευταίου βασιλιά της Μακεδονίας και η λεηλασία της Πύδνας όμως δν σταμάτησε στο άλογο φόρτου που ξέφυγε είτε εκείνο που στάθηκε η αιτία της μάχης είτε αυτό με το οποίο ξέφυγε στα δάση της Πιερίας. Όταν ο Αιμίλιος επέστρεψε στη Ρώμη, έκανε θρίαμβο που κράτησε τρείς μέρες: άμαξες και άρματα με τ’ ακριβότερα μακεδονικά όπλα, κράνη, θώρακες, ως και θρακικά δόρατα και χρυσές φαρέτρες, ανακατεμένες με χαλινούς ίππων, σάρισσες, ξίφη και κοπίδες, παρέλασαν μπροστά στο πανηγυρίζον ρωμαϊκό κοινό τη δεύτερη μέρα, με ακολουθία πεζών που κρατούσαν στα χέρια αμφορείς και κάθε λογής αγγεία με ασημένια νομίσματα, ως και κρατήρες και κύλικες κρασιού. Την τρίτη μέρα με το χάραμα, παρέλασαν οι σαλπιγκτές και πίσω τους 120 βόδια με χρυσωμένα κέρατα που ακολουθούσαν νεαροί κρατώντας 80 χρυσά αγγεία γεμάτα με τάλαντα. Έπονταν η πομπή «της φιάλης», που είχε κατασκευάσει ο Αιμίλιος με χρυσό δέκα ταλάντων και πολύτιμους λίθους, με όσους κρατούσαν τα χρυσά σκεύη δείπνου του βασιλιά Περσέα, τα όπλα και το διάδημα του . Μόνο τα όπλα που εκτέθηκαν σε κοινή θέα κατά την πρώτη μέρα του θριάμβου ήταν σύμφωνα με το Διόδωρο ‘την μεν πρώτη [ημέρα] άμαξαι χίλιαι διακόσιαι προήλθον φέρουσαι λευκάς και τραχείας ασπίδας και άλλαι χίλιαι διακόσιαι άμαξαι ασπίδων χαλκών και έτεραι τριακόσιαι λόγχας και σαρίσας και τόξα και ακόντια γέμουσαι’ .

Το πόσο τεράστιος ήταν ο πλούτος της Μακεδονίας που χάθηκε για πάντα μαζί με τον βασιλιά της και τ’ άλογο του, όπως λέχθηκε επιγραμματικά απ’ τον Πλούταρχο στην παραπάνω φράση, ανήκει στα παράλογα της μάχης της Πύδνας. Τόσο μεγάλο ήταν το χρηματικό ποσό που κατέθεσε στο δημόσιο ταμείο της Ρώμης ο Αιμίλιος Παύλος μετά την ήττα του Περσέα και τη λεηλασία της Πύδνας, ώστε δε χρειάστηκε να πληρώνουν φόρους οι Ρωμαίοι ως την εποχή των υπάτων Ιρτίου και Πάνσα, δηλαδή το 30 πΧΕ, δηλαδή για κάπου ενάμισυ αιώνα...


Θ. Γ. Αντίκας, DVM, PHD Ιππίατρος, Καθηγ. Παν.
60066 Μακρύγιαλος Πιερίας
email: antikas@u.washington.edu
web: www.theantikas.org
www.horse.gr





bikiropoulos.blogspot.com ΜΠΙΚΗΡΟΠΟΥΛΟΣ ΘΕΟΧΑΡΗΣ