Δευτέρα, 29 Μαΐου 2017

Ο ταχυδρόμος έφερε… ποιητική ανθολογία

«Ο ταχυδρόμος φέρνει γράμματα» είναι ο τίτλος της ποιητικής ανθολογίας που κυκλοφόρησε πρόσφατα σε έναν καλοσχεδιασμένο τόμο, από τις εκδόσεις των Ελληνικών Ταχυδρομείων (ΕΛΤΑ), με επιμέλεια του Ηλία Γκρη.



Οι ποιητικές ανθολογίες έχουν κατά καιρούς καλύψει τα πιο διαφορετικά θέματα, όχι όμως και το θέμα του ταχυδρόμου ή των ταχυδρομείων για το οποίο ο Ηλ. Γκρης, ποιητής κι ίδιος, αλλά και έμπειρος ανθολόγος, φρόντισε να συγκεντρώσει ένα μεγάλο και ιδιαιτέρως αντιπροσωπευτικό υλικό.

Πώς όμως γεννήθηκε η ιδέα για μια τέτοια ανθολογία; 
«Γυρίζω σαράντα χρόνια πίσω και θυμάμαι που νεοσύλλεκτος φαντάρος αγόρασα την Ανθολογία Νεοελληνικής Ποίησης, του Πάπυρου, σε σχήμα Βίπερ» λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο ανθολόγος: «Και ήταν το μόνο βιβλίο που έκρυβα στον στρατιωτικό σάκο για να με συνοδεύει και να με παρηγορεί, επί είκοσι επτά μήνες, μέχρι που απολύθηκα. Μια ποιητική ανθολογία είναι ένα θησαυροφυλάκιο της ποίησης. Και πώς αλλιώς; Ας σκεφθεί κανείς πόσοι ποιητές έχουν διασωθεί μέσα από ανθολογίες με ένα ή δύο ποιήματα! 

Η πέμπτη και τελευταία ανθολογία μου προέκυψε σε συζήτηση μ' έναν λόγιο φίλο, που σχετιζόταν με τα ΕΛΤΑ, όταν μου μίλησε για …τον ταχυδρόμο στην ποίηση. Αν και είχα αποφασίσει να σταματήσω στην ανθολογία «Το 1821 στην ελληνική ποίηση», έκδοση του 2011, η ιδέα με κέντρισε. Και την ίδια ημέρα διέτρεξα τα ποιήματα παλαιότερων, της γενιάς του '30, για να δω αν υπάρχει πρόσφορο έδαφος. Όταν βρήκα στον Ελύτη το ποίημα "Ο ταχυδρόμος", τότε το αποφάσισα».

Η ανθολογία περιλαμβάνει περισσότερους από 150 ποιητές, ξεκινώντας από τον Διονύσιο Σολωμό και φτάνοντας μέχρι τις ημέρες μας. Ποια είναι η ποιητική εικόνα του ταχυδρόμου που σχηματίζεται κατά τη διάρκεια αυτής της μακράς διαδρομής; 


«Από τον Διονύσιο Σολωμό, τον παλαιότερο στους ανθολογούμενους, μέχρι και τον Μεσοπόλεμο (Καρυωτάκη, Λαπαθιώτη κ.ά.), ο ταχυδρόμος μοιάζει με φασματική σκιά που υπονοείται και σαλεύει πίσω απ' τα γράμματα τού ταχυδρομικού φακέλου. Και ενσαρκώνεται στη φαντασία του αναγνώστη όταν διατρέχει τις αράδες του ποιήματος-επιστολής. 

Η μακρά ποιητική μας διαδρομή δείχνει να εγκολπώνεται βαθμηδόν τον ταχυδρόμο ως θέμα ποιητικό. Τόσο περισσότερο μάλιστα, όσο το ταχυδρομείο στεριώνει κι εξελίσσεται και συν τω χρόνω, γίνεται απαραίτητο στοιχείο της καθημερινότητας του πολίτη. Όμως, όσο πλησιάζουμε στο σήμερα, με την ενεργό παρεμβολή της τεχνολογίας, όλο και εκχωρείται έδαφος στα λεγόμενα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, σε βάρος του ταχυδρομείου και του ταχυδρόμου. Δυστυχώς, το πολυπόθητο γράμμα κι ο φέρων ταχυδρόμος έγιναν υπολογιστής και μέιλ. 

Και οι νεότεροι ποιητές, ακόμα και οι γεννημένοι στα μέσα της δεκαετίας του 1980, περισσότερο γκουγκλάρουν και λιγότερο ταχυδρομούν γράμματα - γι' αυτό και στα ποιήματά τους μοιάζουν να νοσταλγούν ένα παρελθόν άγνωστο σ' αυτούς. Όπου και η φυσική, συχνά προσφιλής παρουσία του ταχυδρόμου. Οι νεότεροι διαφοροποιούνται ελαφρώς με το παιγνιώδες, συχνά σαρκαστικό ύφος που υποκρύπτει συμπάθεια και …νοσταλγική ανάκληση του ταχυδρόμου. 

Και η γλώσσα των νέων ποιητών έναντι των παλαιοτέρων φέρει εν σπέρματι τη ροπή (συνήθη στους νέους) προς ανανέωση. Αυτό δεν έγινε από τον Σολωμό και δώθε με κάθε γενιά; Μήπως το ίδιο και πιο δραστικά δεν έκανε και η γενιά μου, η γενιά του '70, επιδιώκοντας την αμφισβήτηση, την ανατροπή;»

Ποια είναι η σχέση που δημιουργούν οι ποιητές με έναν λογοτεχνικό ήρωα όπως ο ταχυδρόμος; Τι ζητούν ή καλύτερα τι ακριβώς προσδοκούν από αυτόν; «Διαβάζοντας τα ανθολογούμενα ποιήματα, διαπιστώνει κανείς, ακόμα και σε εκείνα που έχουν ως θέμα τους το γράμμα, το ταχυδρομείο, την επιστολή, το γραμματοκιβώτιο ή άλλα συναφή, ότι ο ταχυδρόμος εμφανίζεται άρρηκτα συνυφασμένος με τις μνήμες των ποιητών. Γι' αυτό και στα περισσότερα ποιήματα, η ματιά του ποιητή είναι αγαπητική και έμφορτη τρυφερών συναισθημάτων για το πρόσωπο του ταχυδρόμου».

Και η ιστορία της έρευνας που χρειάστηκε για τη συγκρότηση της ανθολογίας; Ποια ήταν τα κριτήριά της; «Ο ποιητής που θέλει να είναι και αξιόπιστος, σοβαρός ανθολόγος, δεν φείδεται κόπου και χρόνου» σημειώνει ο συνομιλητής μας: 

«Καταφεύγει σε κάθε πηγή όπου εμφωλεύουν ποιήματα: συλλογές, συγκεντρωτικούς τόμους, παλαιότερες ανθολογίες κ.ά. Ερευνά κυρίως στη δική του βιβλιοθήκη. Στη συνέχεια, προσωπικά άρχισα να ψάχνω για το κατάλληλο ποίημα στην Εθνική Βιβλιοθήκη, στη Βιβλιοθήκη της Βουλής, στη Γεννάδειο κι' αλλού. Μια ανθολογία περικλείει μοιραία τη διακινδύνευση της υποκειμενικότητας. Πρώτα-πρώτα, το υπό ανθολόγηση ποίημα πρέπει θεματικά να ''κάθεται'' μέσα στο σώμα των ποιημάτων αρμονικά. Αυτό είναι το κατ' εξοχήν κριτήριο.

Έπειτα είναι και η αξιολόγηση των ποιημάτων με όρους αισθητικής. Και ο ποιητής-ανθολόγος, αν θέλει να λειτουργεί με δίκαιη ματιά και τίμια καρδιά, οφείλει να επιλέγει παραμερίζοντας τις προσωπικές του εμμονές. Και το αξιολογικό του κριτήριο να κινείται με αμεροληψία εκτιμώντας το κάθε ποίημα μόνο με όρους αισθητικής επάρκειας».

Η ανθολογία κυκλοφορεί από τα ΕΛΤΑ, που είναι ο εκδότης και ο διακινητής. Και πωλείται σε όλα τα ταχυδρομεία της χώρας.
 Παρατηρεί ο Ηλ. Γκρης: «Στην άγρια εποχή που ζούμε, με την εκδοτική δυσπραγία που δυστυχώς βλέπουμε γύρω μας, ήταν σπάνια τύχη για μένα που βρήκα ευήκοον ους στη Διοίκηση, με διευθύνοντα σύμβουλο τον Γιάννη Ζαρολιάγκη και πρόεδρο την Ευφροσύνη Σταυράκη. 

Τα ΕΛΤΑ, αυτός ο "γίγας" δημόσιος οργανισμός, παρ' όλες τις επιμέρους παθογένειες, κληρονομιά πολλών δεκαετιών, λειτουργούν ένα σπουδαίο εκδοτικό τμήμα που προσφέρει σημαντικές καλαίσθητες εκδόσεις, κυρίως σπάνιες. Ήταν εύνοια μιας ευτυχούς συγκυρίας το να βγει η ανθολογία μου στα ΕΛΤΑ».

Β. Χατζηβασιλείου (ΑΠΕ – ΜΠΕ)